Μια απρόσμενη σχέση: τι μας δείχνει η έρευνα για τον καρκίνο και τη νόσο

Alzheimer

Η νόσος Alzheimer και ο καρκίνος θεωρούνται συνήθως δύο εντελώς διαφορετικοί κόσμοι στην ιατρική. Η πρώτη συνδέεται με τη σταδιακή απώλεια μνήμης και τη φθορά των νευρικών κυττάρων, ενώ ο δεύτερος με τον ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό των κυττάρων. Κι όμως, τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική έρευνα αρχίζει να παρατηρεί κάτι πραγματικά παράδοξο: οι δύο αυτές σοβαρές παθήσεις φαίνεται να συνομιλούν με τρόπους που δεν είχαμε φανταστεί.

Μια πρόσφατη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο διεθνώς αναγνωρισμένο επιστημονικό περιοδικό Cell, έρχεται να ρίξει φως σε αυτό το μυστήριο. Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε από την αρχή ότι η έρευνα αυτή δεν πραγματοποιήθηκε σε ανθρώπους, αλλά σε πειραματικά μοντέλα της νόσου (ποντίκια). Παρ’ όλα αυτά, τα ευρήματά της ανοίγουν ένα νέο παράθυρο κατανόησης για το πώς λειτουργεί ο εγκέφαλός μας.

1.   Ένα ιατρικό μυστήριο: Τι είχε παρατηρηθεί στο παρελθόν

Πριν φτάσουμε στη νέα αυτή ανακάλυψη, οι επιστήμονες είχαν ήδη στα χέρια τους κάποια αινιγματικά στοιχεία από μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες. Είχαν διαπιστώσει κάτι ασυνήθιστο:

«Άτομα που είχαν ιστορικό καρκίνου εμφάνιζαν στατιστικά χαμηλότερη συχνότητα εμφάνισης της νόσου Alzheimer σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό.»

Αυτή η παρατήρηση δεν σήμαινε, φυσικά, ότι ο καρκίνος λειτουργεί ως «ασπίδα». Δημιούργησε όμως ένα μεγάλο επιστημονικό ερώτημα: Υπάρχει κάποιος κρυφός βιολογικός μηχανισμός που να συνδέει αντίστροφα αυτές τις δύο ασθένειες;

 2.   Τι αποκάλυψε η νέα έρευνα (και τι όχι)

Στη συγκεκριμένη μελέτη, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν πειραματόζωα που είχαν τροποποιηθεί γενετικά ώστε να εμφανίζουν χαρακτηριστικά της νόσου Alzheimer. Παρατήρησαν ότι, όταν τα ζώα αυτά ανέπτυσσαν όγκους σε άλλα σημεία του σώματος (εκτός εγκεφάλου), συνέβαινε κάτι απρόσμενο στον εγκέφαλό τους:

• Μειώνονταν σημαντικά οι εναποθέσεις αμυλοειδούς (οι γνωστές «πλάκες»  που χαρακτηρίζουν τη νόσο).
• Βελτιώνονταν ορισμένες γνωστικές λειτουργίες και η μνήμη τους.

Σημείωση: Τα αποτελέσματα αυτά αφορούν αποκλειστικά ζωικά μοντέλα. Η ανθρώπινη φυσιολογία είναι πολύ πιο σύνθετη και δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι συμβαίνει ακριβώς το ίδιο στον άνθρωπο.

3.   Ο ρόλος της πρωτεΐνης Cystatin-C

Οι ερευνητές, αναζητώντας τον «αγγελιοφόρο» που μετέφερε το μήνυμα από το σώμα στον εγκέφαλο, εντόπισαν μια πρωτεΐνη με το όνομα Cystatin-C.

Η Cystatin-C δεν είναι άγνωστη στην ιατρική. Συμμετέχει σε διάφορες διαδικασίες φλεγμονής και ρύθμισης του ανοσοποιητικού μας συστήματος. Στα πειραματικά μοντέλα, φάνηκε ότι η παρουσία όγκων στο σώμα αύξανε την κυκλοφορία αυτής της πρωτεΐνης στο αίμα. Από εκεί, η πρωτεΐνη έφτανε στον εγκέφαλο και φαίνεται πως αλληλεπιδρούσε με τις τοξικές μορφές του αμυλοειδούς.

4.   Οι «φύλακες» του εγκεφάλου επί τω έργω

Για να κατανοήσουμε πώς βοηθάει η Cystatin-C, πρέπει να γνωρίσουμε τους «καθαριστές» του εγκεφάλου μας: τα μικρογλοιακά κύτταρα. Φανταστείτε τα σαν μικροσκοπικούς φύλακες που περιπολούν στον εγκέφαλο και έχουν καθήκον να απομακρύνουν άχρηστες ή τοξικές ουσίες.

Η λειτουργία αυτών των φυλάκων ρυθμίζεται, μεταξύ άλλων, από έναν ειδικό διακόπτη (υποδοχέα) που ονομάζεται TREM2. Ο TREM2 είναι ήδη γνωστός στους ερευνητές της νόσου Alzheimer, καθώς δυσλειτουργίες σε αυτόν αυξάνουν τον κίνδυνο νόσησης.

Ο μηχανισμός δράσης Στη μελέτη φάνηκε ότι η πρωτεΐνη Cystatin-C λειτουργεί σαν «καύσιμο» για τον υποδοχέα TREM2. Ενεργοποιεί τα μικρογλοιακά κύτταρα, κάνοντάς τα πιο αποτελεσματικά στο να εντοπίζουν, να “τρώνε” και να καταστρέφουν τις αμυλοειδικές πλάκες που συσσωρεύονται στον εγκέφαλο.

5.   Γιατί αυτό το εύρημα μας δίνει ελπίδα

Μέχρι σήμερα, πολλές θεραπευτικές προσπάθειες για τη νόσο Alzheimer εστίαζαν στο πώς να σταματήσουμε την παραγωγή του αμυλοειδούς. Η συγκεκριμένη έρευνα στρέφει το βλέμμα μας σε μια διαφορετική στρατηγική: πώς μπορούμε να ενισχύσουμε τους φυσικούς μηχανισμούς καθαρισμού που διαθέτει ήδη ο εγκέφαλός μας.

Αν καταφέρουμε στο μέλλον να δημιουργήσουμε φάρμακα που μιμούνται τη δράση της Cystatin-C ή ενεργοποιούν με ασφάλεια τα μικρογλοιακά κύτταρα, ίσως μπορέσουμε να βοηθήσουμε τον εγκέφαλο να “αυτοκαθαρίζεται” πιο αποτελεσματικά, χωρίς φυσικά να χρειάζεται η παρουσία καρκίνου.

ΤΙ ΚΡΑΤΑΜΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ

Είναι ένα πρώιμο βήμα: Η έρευνα είναι προκλινική (σε πειραματόζωα) και απέχουμε χρόνια από πιθανές εφαρμογές σε ανθρώπους. Δεν υπάρχει “καλός” καρκίνος: Η μελέτη δεν υπονοεί ότι ο καρκίνος είναι ωφέλιμος. Απλώς χρησιμοποιεί βιολογικά δεδομένα για να αποκαλύψει άγνωστους μηχανισμούς άμυνας του οργανισμού. Νέοι δρόμοι θεραπείας: Αναδεικνύεται η σημασία του ανοσοποιητικού συστήματος του εγκεφάλου (μικρογλοία) ως στόχος για μελλοντικά φάρμακα. Η επιστήμη προχωρά συχνά μέσα από απρόσμενα μονοπάτια. Κάθε τέτοια ανακάλυψη είναι ένα ακόμη πολύτιμο κομμάτι στο παζλ για την κατανόηση και τελικά την αντιμετώπιση της νόσου Alzheimer.